Οθόνες και παιδιά: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν οι γονείς

Στη σύγχρονη καθημερινότητα, οι ψηφιακές οθόνες έχουν ενταχθεί δυναμικά στη ζωή των παιδιών ήδη από πολύ μικρή ηλικία. Κινητά τηλέφωνα, tablet, υπολογιστές και τηλεόραση χρησιμοποιούνται τόσο για ψυχαγωγία όσο και για εκπαιδευτικούς σκοπούς, αποτελώντας πλέον αναπόσπαστο μέρος της παιδικής ρουτίνας. Η περίοδος της πανδημίας επιτάχυνε ακόμη περισσότερο αυτή τη μετάβαση, καθιστώντας την οθόνη βασικό εργαλείο μάθησης, κοινωνικής επαφής και πληροφόρησης. Παρότι η τεχνολογία μπορεί να προσφέρει σημαντικά εκπαιδευτικά και επικοινωνιακά οφέλη, τα σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα δείχνουν ότι η αλόγιστη χρήση των ψηφιακών οθονών συνδέεται με αρνητικές επιδράσεις στη σωματική υγεία, στην ψυχική ισορροπία και στη νευροαναπτυξιακή πορεία των παιδιών, ιδιαίτερα όταν η έκθεση ξεκινά από πολύ νεαρή ηλικία. Για τον λόγο αυτό, η σωστή ενημέρωση και η καθοδήγηση των γονέων είναι σήμερα πιο απαραίτητη από ποτέ. Στο άρθρο που ακολουθεί θα αναλύσουμε όλα όσα χρειάζεται να γνωρίζει κάθε γονέας για τη σωστή, ασφαλή και ισορροπημένη σχέση των παιδιών με τις ψηφιακές οθόνες.

Οθόνες και ανάπτυξη του εγκεφάλου στα παιδιά

Τα πρώτα χρόνια της ζωής αποτελούν μια καθοριστική περίοδο για την ανάπτυξη του εγκεφάλου. Σε αυτή τη φάση, το παιδί μαθαίνει και εξελίσσεται μέσα από την άμεση αλληλεπίδραση με το περιβάλλον, την κίνηση, το ελεύθερο παιχνίδι, τη γλωσσική επικοινωνία και τη συναισθηματική επαφή με τους γονείς του. Η παθητική παρακολούθηση μιας οθόνης δεν μπορεί να υποκαταστήσει αυτές τις πολυδιάστατες εμπειρίες, οι οποίες είναι απαραίτητες για τη φυσιολογική νευροαναπτυξιακή πορεία του παιδιού. Επιπλέον η συνεχής και ταχεία εναλλαγή εικόνων, ήχων και ερεθισμάτων, «εκπαιδεύει» τον εγκέφαλο σε διαρκή υπερδιέγερση η οποία μπορεί να δυσκολέψει το παιδί στο να ανταποκριθεί σε δραστηριότητες που απαιτούν συνεχή προσοχή, υπομονή και προσπάθεια, όπως το διάβασμα, η μελέτη ή το δημιουργικό παιχνίδι. Επιστημονικές μελέτες δείχνουν ότι η υπερβολική έκθεση σε οθόνες σε παιδιά μικρής ηλικίας, συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο για:

καθυστέρηση στην ανάπτυξη του λόγου και της επικοινωνίας,
μειωμένες κοινωνικές δεξιότητες και δυσκολίες στη διαπροσωπική αλληλεπίδραση
μειωμένη ικανότητα συγκέντρωσης και διατήρησης της προσοχής
αυξημένη παρορμητικότητα και δυσκολία στον αυτοέλεγχο.

Οθόνες και ύπνος

Το μπλε φως που εκπέμπεται από τις ψηφιακές συσκευές, όπως τα κινητά τηλέφωνα, τα tablet, οι υπολογιστές και οι τηλεοράσεις, αναστέλλει την έκκριση της μελατονίνης, της βασικής ορμόνης που ρυθμίζει τον κιρκάδιο ρυθμό και προετοιμάζει τον οργανισμό για τον ύπνο. Η υπερβολική χρήση οθονών τις βραδινές ώρες έχει συσχετιστεί με:

δυσκολία στη διαδικασία της έλευσης του ύπνου,
συχνές νυχτερινές αφυπνίσεις και διακεκομμένο ύπνο,
μειωμένη συνολική διάρκεια και ποιότητα ύπνου,
ημερήσια κόπωση, υπνηλία, ευερεθιστότητα και μειωμένη σχολική απόδοση.

Ο ποιοτικός και επαρκής ύπνος είναι θεμελιώδους σημασίας για τη σωματική ανάπτυξη, την ωρίμανση του νευρικού συστήματος, τη μνήμη, τη μαθησιακή ικανότητα και τη συναισθηματική σταθερότητα του παιδιού. Η χρόνια έλλειψη ύπνου μπορεί να επηρεάσει αρνητικά τόσο τη συμπεριφορά όσο και τη γενικότερη κατάσταση της υγείας του.

Οθόνες και σωματική υγεία των παιδιών

Η πολύωρη και καθημερινή χρήση ψηφιακών οθονών έχει συνδεθεί άμεσα με τη μείωση της σωματικής δραστηριότητας και την υιοθέτηση ενός καθιστικού τρόπου ζωής ήδη από την παιδική ηλικία. Όσο περισσότερος χρόνος αφιερώνεται μπροστά σε μια οθόνη, τόσο περιορίζεται ο χρόνος για ελεύθερο παιχνίδι, άσκηση και φυσική κίνηση, στοιχεία απαραίτητα για τη φυσιολογική ανάπτυξη του παιδιού. Η καθιστική ζωή σε συνδυασμό με τη συχνή κατανάλωση ανθυγιεινών τροφών κατά τη διάρκεια της χρήσης οθονών αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο για:

παιδική παχυσαρκία και πρώιμων μεταβολικών διαταραχών
μυοσκελετικών προβλημάτων και διαταραχών στη στάση του σώματος
πόνους στον αυχένα, στους ώμους και στη μέση
πονοκεφάλους και αίσθημα κόπωσης
ξηροφθαλμία, ερεθισμό και οπτική καταπόνηση.

Οθόνες και ψυχική υγεία των παιδιών

Η υπερβολική ενασχόληση με ψηφιακές συσκευές, ιδιαίτερα όταν αυτή υποκαθιστά την κοινωνική αλληλεπίδραση και το δημιουργικό παιχνίδι, έχει συσχετιστεί με την εμφάνιση ποικίλων ψυχοσυναισθηματικών δυσκολιών όπως:

αυξημένα επίπεδα άγχους και έντονης ευερεθιστότητας
μειωμένη αυτοεκτίμηση και αίσθημα ανασφάλειας
κοινωνική απόσυρση και περιορισμό των διαπροσωπικών σχέσεων
συμπεριφορές εξάρτησης και απώλεια ελέγχου στη χρήση
διαταραχές της διάθεσης και αυξημένο κίνδυνο καταθλιπτικών συμπτωμάτων.

Πόσος χρόνος έκθεσης σε οθόνες είναι ασφαλής;

Ο ασφαλής χρόνος έκθεσης των παιδιών στις ψηφιακές οθόνες αποτελεί ένα από τα συχνότερα ερωτήματα των γονέων. Σύμφωνα με τις οδηγίες διεθνών παιδιατρικών οργανισμών, οι συστάσεις διαμορφώνονται ως εξής:

0 – 2 ετών: Σε μωρά και νήπια, συνιστάται η αποφυγή μέσων οθόνης εάν είναι δυνατόν.
2 – 4 ετών: Για παιδιά προσχολικής ηλικίας, ο χρόνος χρήσης οθόνης θα πρέπει ιδανικά να κυμαίνεται από 5 έως 10 λεπτά την ημέρα έως το πολύ μία ώρα.
4 – 8 ετών: Τα παιδιά αυτής της ηλικιακής ομάδας δεν πρέπει να κάθονται μπροστά από την οθόνη για περισσότερο από 30 έως το πολύ 60 λεπτά την ημέρα. Το τελευταίο πρέπει να αποτελεί εξαίρεση και να μην συμβαίνει κατ’ εξακολούθηση.
9–10 ετών: Στις ηλικίες αυτές, συνιστάται η ημερήσια χρήση των οθονών να κυμαίνεται κατά μέσο όρο από 60 έως το πολύ 100 λεπτά.
Από 10 ετών και άνω: Η χρήση των οθονών θα πρέπει να γίνεται με μέτρο, καθοδήγηση και διακριτική επίβλεψη, με στόχο την ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και της υπεύθυνης ψηφιακής συμπεριφοράς. Στην ηλικία αυτή, μπορεί να συμφωνηθεί από κοινού με το παιδί ένα ρεαλιστικό εβδομαδιαίο χρονικό όριο χρήσης, ενισχύοντας την αίσθηση ευθύνης και τη συνεργασία, αντί της επιβολής αυστηρών απαγορεύσεων.

Αυτοί οι χρόνοι παρέχουν έναν προσανατολισμό. Θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ότι ο χρόνος χρήσης που μπορεί να είναι ανεκτός για ένα παιδί, ενδέχεται να είναι υπερβολικός για κάποιο άλλο, ανάλογα με την ηλικία, την ιδιοσυγκρασία και τις καθημερινές του ανάγκες. Επιπλέον, μια αυστηρά χρονικά περιοριστική προσέγγιση δεν είναι πάντα πρακτικά ωφέλιμη, καθώς η απότομη διακοπή ενός βίντεο ή ενός παιχνιδιού στη μέση μπορεί να προκαλέσει έντονη απογοήτευση, εκνευρισμό ή αρνητικές αντιδράσεις. Οι γονείς θα μπορούσαν να προσανατολιστούν π.χ. σε επεισόδια κινουμένων σχεδίων ή σειρών. Παράλληλα, συνιστάται η καθιέρωση ημερών χωρίς οθόνη, σε οποιαδήποτε ηλικία, ως μια ευκαιρία ενίσχυσης του παιχνιδιού, της οικογενειακής επαφής και της δημιουργικής απασχόλησης.

Εξίσου σημαντική με τη διάρκεια της χρήσης είναι και η ποιότητα του ψηφιακού περιεχομένου. Οι εκπαιδευτικές και διαδραστικές εφαρμογές, ιδίως όταν χρησιμοποιούνται με τη συμμετοχή και καθοδήγηση των γονέων, έχουν σαφώς διαφορετικό αναπτυξιακό αποτύπωμα σε σύγκριση με την παθητική, πολύωρη παρακολούθηση βίντεο ή την ανεξέλεγκτη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Είναι σημαντικό να τονιστεί πως στόχος δεν είναι η πλήρης απομάκρυνση των παιδιών από την τεχνολογία, αλλά η ασφαλής, ισορροπημένη και ουσιαστικά ωφέλιμη ένταξή της στην καθημερινότητά τους, με σεβασμό στις αναπτυξιακές τους ανάγκες.

Ο ρόλος των γονέων

Οι γονείς αποτελούν το πρώτο και σημαντικότερο πρότυπο μίμησης για τα παιδιά και διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της σχέσης τους με τις ψηφιακές οθόνες. Η στάση τους απέναντι στην τεχνολογία, οι καθημερινές τους συνήθειες και τα όρια που θέτουν επηρεάζουν άμεσα τον τρόπο με τον οποίο το παιδί αντιλαμβάνεται και χρησιμοποιεί τις ψηφιακές συσκευές. Για τη διασφάλιση μιας υγιούς και ισορροπημένης χρήσης των οθονών, είναι σημαντικό οι γονείς να:

θέτουν ξεκάθαρα, σταθερά και εφαρμόσιμα όρια στη διάρκεια και στον χρόνο χρήσης,
επιλέγουν με προσοχή και να ελέγχουν το ψηφιακό περιεχόμενο στο οποίο εκτίθεται το παιδί,
αποφεύγουν τη χρήση της οθόνης ως μέσο «απασχόλησης» ή διαχείρισης της συμπεριφοράς,
ενθαρρύνουν το ελεύθερο παιχνίδι, τη σωματική δραστηριότητα και τις δημιουργικές ασχολίες,
συμμετέχουν ενεργά στην «ψηφιακή ζωή» του παιδιού, μέσα από διάλογο, καθοδήγηση και ουσιαστικό ενδιαφέρον.

Πώς να μειώσετε πρακτικά την εξάρτηση από τις οθόνες

Η μείωση της εξάρτησης από τις ψηφιακές οθόνες δεν απαιτεί ακραίους περιορισμούς, αλλά σταθερές, μικρές και ρεαλιστικές αλλαγές στην καθημερινότητα της οικογένειας. Όταν οι κανόνες εφαρμόζονται με συνέπεια και γίνονται μέρος της ρουτίνας, το παιδί προσαρμόζεται σταδιακά χωρίς έντονες αντιδράσεις. Ορισμένα απλά αλλά ιδιαίτερα αποτελεσματικά μέτρα είναι τα εξής:

Καθιέρωση «ζωνών χωρίς οθόνες» στο σπίτι, όπως το υπνοδωμάτιο και το τραπέζι του φαγητού, ώστε να ενισχύονται η ξεκούραση, η επικοινωνία και η οικογενειακή σύνδεση.
Απομάκρυνση των ψηφιακών συσκευών από το παιδικό δωμάτιο, ιδιαίτερα τις βραδινές ώρες, με στόχο την προαγωγή ποιοτικού και επαρκούς ύπνου.
Καθιέρωση οικογενειακών γευμάτων χωρίς κινητά, που ευνοούν τον διάλογο, τη συναισθηματική επαφή και τη δημιουργία υγιών προτύπων συμπεριφοράς.
Ενίσχυση του παιχνιδιού σε εξωτερικούς χώρους και της καθημερινής φυσικής δραστηριότητας, τα οποία λειτουργούν προστατευτικά τόσο για τη σωματική όσο και για την ψυχική υγεία του παιδιού.
Καθιέρωση σταθερού προγράμματος ύπνου, με σταδιακή απομάκρυνση από τις οθόνες τουλάχιστον μία ώρα πριν την κατάκλιση.

Επικοινωνήστε μαζί μας

Αν σας προβληματίζει ο χρόνος που περνά το παιδί σας μπροστά στις οθόνες, αν παρατηρείτε αλλαγές στη συμπεριφορά, στον ύπνο, στη σχολική απόδοση ή στη διάθεσή του, ή απλώς αν επιθυμείτε υπεύθυνη καθοδήγηση για τη σωστή χρήση της τεχνολογίας, μη διστάσετε να επικοινωνήσετε με το ιατρείο μας. Ο Δρ. Χρήστος Ζωγράφος, παιδίατρος σε Πάτρα και Αίγιο, σας παρέχει εξατομικευμένη συμβουλευτική, βασισμένη στα σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα, με στόχο τη σωστή ενημέρωση των γονέων, τη διασφάλιση της υγιούς ανάπτυξης και τη διαμόρφωση μιας ισορροπημένης σχέσης των παιδιών με τις ψηφιακές οθόνες.

Οθόνες και παιδιά: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν οι γονείς