Διατροφικές δυσκολίες στην προσχολική ηλικία

Οι διατροφικές δυσκολίες αποτελούν ένα από τα συχνότερα ζητήματα που απασχολούν τους γονείς καθημερινά. Η φράση «το παιδί δεν τρώει» ακούγεται συχνά, ωστόσο πίσω της μπορεί να κρύβονται πολλοί και διαφορετικοί λόγοι. Από τη φυσιολογική, έως έναν βαθμό, επιλεκτικότητα της προσχολικής ηλικίας έως επίμονες συμπεριφορές άρνησης τροφής, οι διατροφικές δυσκολίες αποτελούν ένα φάσμα καταστάσεων που μπορούν να επηρεάσουν την ανάπτυξη, τη θρέψη και τη συνολική ευεξία του παιδιού. Στο άρθρο που ακολουθεί, θα εξετάσουμε τι πραγματικά σημαίνει όταν ένα παιδί «δεν τρώει», ποιοι είναι οι συνηθέστεροι λόγοι εμφάνισης των διατροφικών δυσκολιών, ποιους τύπους συναντούμε στην κλινική πράξη, πότε πρέπει οι γονείς να ανησυχούν και ποιες πρακτικές, επιστημονικά τεκμηριωμένες λύσεις μπορούν να εφαρμοστούν στην καθημερινότητα.

Τι είναι οι διατροφικές δυσκολίες;

Ο όρος «διατροφικές δυσκολίες» (feeding difficulties) αποτελεί έναν ευρύ κλινικό όρο που χρησιμοποιείται για να περιγράψει κάθε δυσλειτουργία στη διαδικασία σίτισης ενός παιδιού, ανεξάρτητα από την αιτία, τη σοβαρότητα ή τις συνέπειες. Όταν οι γονείς αναφέρουν πως «το παιδί δεν τρώει», αυτό συνήθως μεταφράζεται σε:

παρατεταμένη διάρκεια γευμάτων
συστηματική άρνηση νέων ή ήδη γνωστών τροφών
ανάγκη για εξωτερικά ερεθίσματα/περισπασμούς (π.χ. τηλεόραση, παιχνίδια) για να συνεχιστεί η σίτιση
έντονη δυσαρέσκεια ή συγκρούσεις στο τραπέζι
εξάρτηση από υγρά (π.χ. γάλα, χυμούς) αντί για στερεές τροφές
ανεπαρκής αυτοσίτιση σε σχέση με την ηλικία.
αδυναμία μετάβασης σε πιο προηγμένες υφές των τροφών.

Γιατί το παιδί δεν τρώει;

Οι λόγοι για τους οποίους ένα παιδί στην προσχολική ηλικία αρνείται το φαγητό ή παρουσιάζει μειωμένη πρόσληψη ποικίλλουν και μπορούν να ταξινομηθούν σε δύο μεγάλες κατηγορίες:

1.Μη οργανικές (συμπεριφορικές) αιτίες

Οι μη οργανικές αιτίες σχετίζονται με τον τρόπο σίτισης, την αλληλεπίδραση γονέα–παιδιού και τη φυσιολογική αναπτυξιακή πορεία. Πρόκειται για τις αιτίες που συναντώνται συχνότερα στην καθημερινότητα και περιλαμβάνουν:

Έλλειψη σταθερής ρουτίνας στα γεύματα, που οδηγεί σε μειωμένη ικανότητα ρύθμισης της πείνας και του κορεσμού.
Μεγάλη κατανάλωση υγρών ή σνακ μεταξύ των γευμάτων, που περιορίζει την όρεξη για τις κύριες τροφές.
Υπερβολικό άγχος ή ένταση στο τραπέζι, το οποίο επηρεάζει αρνητικά την εμπειρία της σίτισης
Αρνητικές προηγούμενες εμπειρίες σίτισης, όπως πίεση, εξαναγκασμός ή επαναλαμβανόμενοι «διαπληκτισμοί» γύρω από το φαγητό.
Επιλεκτικότητα, η οποία αποτελεί συχνή και συχνά φυσιολογική φάση ανάπτυξης, ιδιαίτερα μεταξύ 18 μηνών και 4 ετών.
Περιορισμένη αυτοσίτιση, που ενισχύει την εξάρτηση του παιδιού και δεν επιτρέπει την ανάπτυξη δεξιοτήτων και θετικής σχέσης με το φαγητό.

2.Οργανικές αιτίες

Οι οργανικές αιτίες αφορούν μικρό ποσοστό παιδιών, όμως είναι κρίσιμο να εντοπιστούν, καθώς επηρεάζουν άμεσα την ικανότητα λήψης τροφής ή την όρεξη. Σε αυτές περιλαμβάνονται:

Γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση, που μπορεί να προκαλεί ενόχληση ή πόνο κατά τη σίτιση.
Δυσφαγία, πόνος ή δυσφορία κατά την κατάποση, συχνά συνοδευόμενα από άρνηση τροφής ή επιδείνωση κατά τη λήψη συγκεκριμένων υφών.
Τροφικές αλλεργίες ή δυσανεξίες, που μπορεί να εκδηλωθούν με αποφυγή συγκεκριμένων τροφών λόγω δυσφορίας.
Νευρολογικές διαταραχές, που επηρεάζουν τον μυϊκό τόνο, τον συντονισμό ή τη στοματοκινητική ικανότητα.
Χρόνιες ιατρικές καταστάσεις που μειώνουν την όρεξη (π.χ. καρδιολογικά ή αναπνευστικά προβλήματα).

Βασικοί τύποι διατροφικών δυσκολιών

Οι διατροφικές δυσκολίες δεν αποτελούν μια ενιαία οντότητα. Αντίθετα, χωρίζονται σε επιμέρους κατηγορίες με διαφορετικά αίτια, συμπτώματα και θεραπευτικές ανάγκες. Σύμφωνα με τις σύγχρονες ταξινομήσεις, οι κυριότεροι τύποι είναι οι εξής:

1.Περιορισμένη όρεξη

Αποτελεί έναν από τους συχνότερους τύπους διατροφικών δυσκολιών που εμφανίζονται στη βρεφική και πρώιμη παιδική ηλικία. Χαρακτηρίζεται από:

απουσία εμφανών σημάτων πείνας, ακόμη και μετά από πολλά ώρες χωρίς φαγητό.
ελάχιστο ή μηδαμινό ενδιαφέρον για την τροφή.
προτίμηση για παιχνίδι, εξερεύνηση και κινητική δραστηριότητα αντί για σίτιση.
κίνδυνο επιβράδυνσης της ανάπτυξης, όταν η ανεπαρκής πρόσληψη τροφής είναι επίμονη.

2.Επιλεκτική διατροφή

Σε αυτή τη μορφή δυσκολίας, το παιδί απορρίπτει συγκεκριμένες τροφές όχι λόγω έλλειψης όρεξης, αλλά λόγω του τρόπου με τον οποίο τις αντιλαμβάνεται αισθητηριακά. Η άρνηση σχετίζεται με τα χαρακτηριστικά της τροφής, όπως:

υφή
γεύση
οσμή
εμφάνιση ή χρώμα
θερμοκρασία

Τα παιδιά με αισθητηριακή αποστροφή συνήθως:

καταναλώνουν ένα εξαιρετικά περιορισμένο εύρος τροφών.
αντιδρούν έντονα όταν έρχονται σε επαφή με μη αποδεκτές τροφές (π.χ. γκριμάτσες, απομάκρυνση από το τραπέζι).
σε σοβαρές περιπτώσεις, ενδέχεται να παρουσιάσουν διατροφικές ελλείψεις ή καθυστέρηση στην ανάπτυξη στοματοκινητικών δεξιοτήτων.

3.Φόβος για σίτιση

Σε αυτή την περίπτωση, η διαδικασία της σίτισης έχει συνδεθεί με μια επώδυνη ή τραυματική εμπειρία, με αποτέλεσμα το παιδί να αναπτύσσει έντονη αγχώδη αντίδραση κάθε φορά που έρχεται σε επαφή με την τροφή ή με αντικείμενα σίτισης. Καταστάσεις που έχουν συσχετιστεί με την συγκεκριμένη διαταραχή είναι:

επεισόδιο πνιγμονής
σοβαρό ή επαναλαμβανόμενο εμετό
παρατεταμένη χρήση ρινογαστρικού σωλήνα
επιθετικού τύπου ή επώδυνες ιατρικές παρεμβάσεις στη στοματοφαρυγγική περιοχή (όπως επαναλαμβανόμενη αναρρόφηση).

Τα παιδιά με φόβο για σίτιση μπορεί να εκδηλώνουν συμπεριφορές όπως:

δυσφορία ή αναστάτωση μόλις τοποθετηθεί στη θέση σίτισης
έντονη αντίδραση όταν ο φροντιστής το πλησιάζει με κουτάλι ή μπουκάλι
αποδοχή μόνο συγκεκριμένων μορφών τροφής (π.χ. υγρών αλλά όχι στερεών)
αντίσταση στην κατάποση, ακόμη και όταν η τροφή βρίσκεται ήδη στο στόμα
σε σοβαρότερες περιπτώσεις, άρνηση όλων των μορφών σίτισης.

3.Διαταραχή αλληλεπίδρασης παιδιού-φροντιστή

Στη συγκεκριμένη διαταραχή, το βασικό πρόβλημα δεν αφορά την ίδια την τροφή, αλλά την έλλειψη κοινωνικής ανταπόκρισης και αμοιβαίας αλληλεπίδρασης κατά τη διάρκεια του γεύματος. Τα χαρακτηριστικά της περιλαμβάνουν:

ελάχιστη ή απουσία κοινωνικής αλληλεπίδρασης στη σίτιση, όπως μειωμένη οπτική επαφή, απουσία χαμόγελου ή μικρή ανταπόκριση στις προσπάθειες του φροντιστή.
απουσία αναμενόμενων αναπτυξιακών σημάτων κοινωνικής επαφής, όπως το κοινωνικό χαμόγελο ή το πρώιμο βάβισμα που συνήθως συνοδεύουν τη διαδικασία σίτισης.
δυσκολίες στη σχέση φροντιστή–παιδιού, αυξημένο γονεϊκό στρες ή ψυχοκοινωνικοί παράγοντες που επηρεάζουν την αλληλεπίδραση.

Πότε θα πρέπει ανησυχήσουν οι γονείς;

Αν και οι περισσότερες διατροφικές δυσκολίες στην προσχολική ηλικία είναι ήπιες και διαχειρίσιμες, υπάρχουν ορισμένα συμπτώματα που απαιτούν άμεση αξιολόγηση από παιδίατρο όπως:

απώλεια βάρους ή στασιμότητα στην ανάπτυξη.
συχνά επεισόδια πνιγμονής, βήχα ή δυσκολίας στην αναπνοή κατά τη διάρκεια του φαγητού.
πόνο, δυσφορία ή έντονο κλάμα κατά τη σίτιση.
επίμονο ή επαναλαμβανόμενο εμετό.
υποτονικότητα, υπνηλία ή γενική μειωμένη ενεργητικότητα.
ενδείξεις δυσαπορρόφησης, όπως χρόνια διάρροια ή κοιλιακό άλγος.
ιστορικό πρόωρης γέννησης ή σοβαρής νόσου στη νεογνική περίοδο.
νευρολογικές δυσκολίες που ενδέχεται να επηρεάζουν τις στοματοκινητικές δεξιότητες και τη σίτιση.

Πρακτικές συμβουλές σίτισης

Η αποτελεσματική αντιμετώπιση των διατροφικών δυσκολιών ξεκινά μέσα στο ίδιο το σπίτι, με ορισμένες πρακτικές αλλαγές που μπορούν να βοηθήσουν το παιδί να αναπτύξει μια πιο θετική και ασφαλή σχέση με το φαγητό. Αυτές περιλαμβάνουν:

1.Σταθερό πρόγραμμα σίτισης

Η καθιέρωση ενός σταθερού προγράμματος σίτισης βοηθά το παιδί να αναγνωρίσει τα σήματα πείνας και κορεσμού και να αναπτύξει υγιή διατροφικά πρότυπα.

Οργανώστε 3 κύρια γεύματα και 1–2 μικρά σνακ μέσα στην ημέρα, σε συγκεκριμένες ώρες.
Διατηρήστε διάστημα 3–4 ωρών ανάμεσα στα γεύματα, ώστε το παιδί να αισθανθεί φυσιολογική πείνα και να ανταποκρίνεται καλύτερα στο φαγητό.
Προσφέρετε μόνο νερό μεταξύ των γευμάτων καθώς η κατανάλωση γάλακτος, χυμών ή σνακ, μειώνει την όρεξη.

2.Δημιουργία περιβάλλοντος χωρίς περισπασμούς

Ένα ήρεμο περιβάλλον κατά τη διάρκεια του φαγητού, βοηθά το παιδί να συγκεντρωθεί στην εμπειρία της σίτισης και να αναπτύξει υγιείς διατροφικές συνήθειες.

Αποφύγετε τηλεόραση, τάμπλετ, κινητά ή παιχνίδια στο τραπέζι, καθώς αποσπούν την προσοχή και μειώνουν την αναγνώριση των σημάτων πείνας και κορεσμού.
Χρησιμοποιήστε κατάλληλη παιδική καρέκλα που στηρίζει σωστά το σώμα κατά την σίτιση.
Ενθαρρύνετε κοινά οικογενειακά γεύματα, καθώς το παιδί μαθαίνει μέσα από την παρατήρηση και μιμείται υγιείς διατροφικές συμπεριφορές.

3.Σαφής χρονικός περιορισμός στο γεύμα

Ο χρονικός περιορισμός αποτρέπει τα παρατεταμένα γεύματα, τα οποία συχνά μετατρέπονται σε πεδίο σύγκρουσης, κουράζουν το παιδί και τελικά μειώνουν ακόμα περισσότερο την όρεξή του.

Κρατήστε τη διάρκεια του γεύματος εντός 20–30 λεπτών.
Αν το παιδί δεν ξεκινήσει ή δεν ολοκληρώσει το φαγητό μέσα σε αυτό το διάστημα, αποσύρετε το πιάτο χωρίς πίεση ή σχόλια.

4.Ενίσχυση της αυτονομίας

Όταν το παιδί συμμετέχει ενεργά στη σίτισή του, η διαδικασία γίνεται πιο ευχάριστη, λιγότερο αγχωτική και ενισχύεται η συνεργασία του.

Προσφέρετε στο παιδί δικό του κουτάλι ή πιρούνι, ώστε να εξασκεί σταδιακά τις δεξιότητες αυτοσίτισης.
Ενθαρρύνετε την προσπάθεια να φάει μόνο του, ακόμη κι αν αυτό συνεπάγεται μεγαλύτερη ακαταστασία στο τραπέζι.
Τοποθετήστε μικρές, «διαχειρίσιμες» ποσότητες στο πιάτο, ώστε το παιδί να μη νιώσει πίεση ή αποθάρρυνση από την ποσότητα της τροφής.

5.Σταδιακή έκθεση σε νέες τροφές

Η εξοικείωση με νέες τροφές είναι μια διαδικασία που απαιτεί χρόνο και υπομονή, ιδιαίτερα σε παιδιά με αισθητηριακή επιλεκτικότητα. Η σταδιακή και θετική προσέγγιση μειώνει το άγχος και βοηθά το παιδί να αποδεχθεί νέες γεύσεις και υφές με φυσικό τρόπο.

Εισαγάγετε μία νέα τροφή κάθε φορά, ώστε το παιδί να μπορεί να την αναγνωρίσει και να την επεξεργαστεί χωρίς να αισθανθεί πίεση.
Δώστε του την ευκαιρία να εξερευνήσει την τροφή ακόμη και χωρίς να τη φάει (να τη δει, να τη μυρίσει, να την αγγίξει ή να τη φέρει κοντά στο στόμα).
Επιμείνετε με 10–15 επαναλαμβανόμενες εκθέσεις, καθώς η αποδοχή συχνά καθυστερεί .
Χρησιμοποιήστε τεχνικές food-chaining, δηλαδή μετάβαση από μια αποδεκτή τροφή σε μια άλλη με παρόμοια γεύση, υφή ή χρώμα.

6. Αποφυγή κάθε μορφής πίεσης

Όταν το γεύμα συνοδεύεται από άγχος, επιμονή ή διαπραγμάτευση, το παιδί συνδέει την τροφή με μια δυσάρεστη εμπειρία και συχνά αντιδρά με ακόμη μεγαλύτερη άρνηση.

Μην εξαναγκάζετε το παιδί να φάει ποσότητες που δεν επιθυμεί.
Αποφύγετε το «κυνηγητό με το κουτάλι» καθώς ενισχύουν την αρνητική στάση.
Μην χρησιμοποιείτε ανταμοιβές όπως γλυκά, τηλεόραση ή παιχνίδια για να δελεάσετε το παιδί να φάει.

Επικοινωνήστε μαζί μας

Αν και πολλές μορφές διατροφικών δυσκολιών βελτιώνονται σημαντικά με σωστή καθοδήγηση στο σπίτι, υπάρχουν περιπτώσεις όπου απαιτείται εξειδικευμένη παιδιατρική αξιολόγηση, ώστε να εντοπιστεί με ακρίβεια η αιτία και να διαμορφωθεί το κατάλληλο, εξατομικευμένο πλάνο αντιμετώπισης. Ο Δρ. Χρήστος Ζωγράφος, Παιδίατρος με εκπαίδευση σε κορυφαία νοσοκομεία της Γερμανίας και εμπειρία στη διάγνωση και διαχείριση των διατροφικών δυσκολιών, προσφέρει ολοκληρωμένη και εξατομικευμένη υποστήριξη σε βρέφη, νήπια και παιδιά. Εάν σας ανησυχεί ο τρόπος που τρώει το παιδί σας, η μειωμένη όρεξη, η επιλεκτικότητα ή το ενδεχόμενο κάποιας οργανικής αιτίας, επικοινωνήστε με το παιδιατρικό μας ιατρείο σε Αίγιο και Πάτρα.

Διατροφικές δυσκολίες στην προσχολική ηλικία